Hoe kijk jij naar de toekomst? Ben je optimistisch over welke kant het allemaal op gaat of eerder pessimistisch? En denk je dat jij invloed kunt hebben op hoe de dingen lopen of juist niet? Deze twee vragen staan centraal in de Polak Game, ontwikkeld door Peter Hayward in 2004. Het is een krachtige tool om het gesprek over de toekomst op gang te brengen. Hieronder leg ik uit hoe de Game werkt en laat ik ook zien dat die niet helemaal Polak is (al doet dat niets af aan de tool).

Hayward kwam op het idee voor de Polak Game na het lezen van het boek The image of the future, de vertaling van De toekomst is verleden tijd van Fred Polak uit 1955. In dat boek beschrijft de Nederlandse futuroloog hoe elke cultuur en tijd haar eigen toekomstbeelden heeft. Centraal staat daarbij de vraag of je als mens invloed hebt op een andere, betere toekomst (wilsoptimisme) of juist niet (wilspessimisme). Daarnaast is je kijk op ‘hoe de dingen lopen’ van belang: gaat de wereld vanzelf de goede kant op (zijnsoptimisme) of zitten we in een ‘aards tranendal’ (zijnspessimisme)? Hayward zag in de tegenstellingen van Polak twee assen waar je als mens op kunt gaan staan. Deze twee assen vormen de basis van de Polak Game:

Hoe werkt de Polak Game?

Deelnemers aan de game gaan in een ruimte eerst op de verticale as staan, tussen de extremen ‘in het algemeen gaan de dingen beter’ (Polak’s zijnsoptimisme) en ‘in het algemeen gaan de dingen slechter’ (zijnspessimisme). Daarna stappen ze vanuit hun positie op die verticale as naar voren of naar achteren, afhankelijk van of ze vinden dat ze veel invloed hebben op hoe dingen zich ontwikkelen (Polak’s wilsoptimisme) of juist weinig (wilspessimisme). Op die manier komen ze vanzelf terecht in vier kwadranten, die Hayward als volgt kenmerkt:

De spelleider stelt daarna vragen aan de deelnemers (of ze gaan zelf met elkaar in gesprek): Waarom ben je gaan staan waar je staat? Waarom denk je dat je veel of weinig invloed hebt? En wat zegt dat over jouw toekomstbeeld? In hoeverre verschillen onze toekomstbeelden van elkaar? Deze vragen leveren waardevolle inzichten op die het fundament onder een verder futuring-traject kunnen leggen.

Voordelen van de Polak Game

De functie en voordelen van de Polak Game lijken op die van de Futures Triangle (waar ik eerder dit artikel over schreef). De game leent zich goed als instaptool voor mensen die nog niet bekend zijn met futuring. Het is ook een ijsbreker en een goed alternatief voor het vaak wat stroperige voorstelrondje. Maar meer dan dat is de game ook een goed startpunt voor gesprekken over de toekomst, waarbij deelnemers elkaars standpunten en overwegingen ontdekken. Bovendien legt de tool verborgen aannames bloot, wat essentieel is voor het verkennen van alternatieve toekomsten. En net als de Futures Triangle is ook deze tool een goed uitgangspunt voor diepgaandere futuring-methodes (Hayward & Candy, 2017).

Twee assen?

Met zijn Polak Game heeft Hayward een mooi en krachtig instrument toegevoegd aan de toolbox van futuring. Zonder daar ook maar iets aan af te willen doen, komt zijn idee van de twee assen toch niet helemaal overeen met Polak. (Hayward hield zelf al een slag om de arm, want in dit artikel uit 2017 zegt hij: “My understanding may be wrong”.) Bij Polak is er namelijk maar één as: die tussen de extremen zijnsoptimisme en zijnspessimisme (de verticale as in de Polak Game). Beide extremen zijn voor Polak gekoppeld aan wilspessimisme: de mens heeft hier geen invloed op hoe de dingen lopen; buiten zijn macht om gaan de dingen vanzelf goed (bijvoorbeeld bij de evolutie) of slecht (bijvoorbeeld bij de natuurtoestand van ‘allen tegen allen’). Tussen deze ‘machteloze’ extremen in ligt de ruimte voor denken en doen: hier kan de mens zich een andere, betere wereld voorstellen dan de huidige en heeft hij daar ook invloed op (wilsoptimisme). Kort samengevat: voor Polak is er geen as van meer of minder invloed zoals bij Hayward; die invloed is er ofwel helemaal niet (in de beide zijnsextremen) of juist wel (tussen de zijnsextremen in).

Maar dan toch even just for fun: waar zou Polak zelf gaan staan in de game die naar hem is vernoemd? Hij was behoorlijk pessimistisch over zijn tijd en waar het heen leek te gaan (zie ook mijn eerdere artikel over vastzitten in het heden), dus op de verticale as zou hij waarschijnlijk ergens onderaan zijn gaan staan. Vervolgens zou hij niet begrijpen waarom hij nog vooruit of achteruit zou moeten stappen, want natuurlijk heb ik hier als mens (maximaal) invloed! Uiteindelijk zou hij waarschijnlijk helemaal vooruit stappen, om aan te geven dat er tussen de extremen van de verticale as (maximaal) handelingsperspectief is. In het kwadrant rechtsonder zou Polak dus waarschijnlijk bijna helemaal in de hoek rechtsonder uitkomen. Ja, de dingen gaan heel slecht, maar we kunnen als mens richting geven aan een andere, betere toekomst.

Blijft alleen nog de vraag: waar kom jij te staan in de Polak Game?