“If we cannot imagine different futures, then we are trapped in the present”, aldus Sohail Inayatullah. Het citaat van de Australische futurist leest als de samenvatting van het boek De toekomst is verleden tijd uit 1955 van Fred Polak. Polak wordt gezien als een van de grondleggers van futuring in Nederland en de Engelse vertaling van zijn boek, The Image of the Future, maakte hem ook bekend in de internationale futuringwereld. Zijn ideeën over toekomstbeelden vormden de inspiratie voor de Polak Game van Peter Hayward. En ook in de archetype-scenario’s van Jim Dator en de Futures Triangle van Sohail Inayatullah (waar ik eerder dit artikel over schreef) zie je elementen van Polak terug.

“Zeg mij wat uw toekomstbeeld is en ik zal u zeggen, wie gij zijt.” Toekomstbeelden zeggen volgens Polak veel over de cultuur en de tijd waarin ze ontstaan. En zoals de titel van zijn boek, De toekomst is verleden tijd, al doet vermoeden, was Polak niet erg positief over de toekomstbeelden van zijn tijd. Na eeuwen van religieuze en utopische positieve vergezichten zit de moderne mens vast in het heden en kan niet meer vooruitkijken naar een andere, betere toekomst. Of in de woorden van Polak: “De uitdaging van de toekomst aan de huidige tijd wordt door de in dit heden ingekapselde mens niet meer beantwoord.”

Hoe komt dat? Een belangrijke oorzaak ziet Polak in de snelle ontwikkelingen in wetenschap en techniek. “De wetenschap is, heden ten dage, de drijvende en determinerende kracht in ons bestaan. Zij is de bron van alle fundamentele structuurwijzigingen, zij staat achter de coulissen van elke revolutie in onze levensgewoonten.” In combinatie met techniek ontstaat er volgens Polak een “vertechniseerde en gemechaniseerde levenswijze van de grote massa op een totdusver ongekende schaal”. De ’technificatie’ als gevolg van de industriële revolutie heeft krachten ontketend waar de ‘kleine man’ machteloos tegenover staat. De mechanisering leidt tot automatisme en passiviteit. De mens heeft geen invloed meer op de toekomst; positieve toekomstbeelden zijn verdwenen. En ondertussen “stormt de toekomst in een steeds sneller opgevoerd tempo met steeds gecompliceerder problemen op het heden in” en worden we geconfronteerd met krachten die “wereldwijde invloed uitoefenen over de ganse planeet aarde”.

De moderne mens zit dus klem in een versnellend heden vol problemen dat ook nog eens weinig ruimte laat voor positieve toekomstbeelden. Met die opvatting staat Polak zeker niet alleen: ook bij andere auteurs kom je het concept tegen van het vastzitten in versnelling als gevolg van technologische ontwikkelingen. (Eerder schreef ik al dit artikel over het fenomeen ‘versnelling’.) Alvin Toffler spreekt in zijn gelijknamige boek uit 1970 zelfs van een future shock: de nieuwe ontwikkelingen gaan zo razendsnel, dat mensen in shock raken. Ze kunnen de vele veranderingen niet meer bijbenen, begrijpen hun wereld niet meer en als reactie verstarren ze. Recenter speelt ook bij Roman Krznaric (2020) de grote technologische en economische versnelling (the Great Acceleration) een belangrijke rol, een ontwikkeling die zorgt voor een heden-gerichte “short-now mentality that occupies our minds”. En Florence Gaub ziet in haar boek Zukunft (2023) dat mensen in een snel veranderende wereld gelähmt (verlamd) raken en “in der Gegenwart verharren” (in het heden vast blijven zitten). Is versnelling en vastzitten in het heden een rode draad door de moderne tijd?

In het boek van Polak uit 1955 vond ik een reclamebrochure van de uitgever waarin staat: “Een uitermate boeiend geschreven boek, dat door zijn actualiteit ieder denkend mens aangaat.” De parallellen met het heden maken het boek ook nu weer actueel. Ook in onze tijd lijken we vast te zitten in het heden. Er komt veel op ons af, er verandert veel in de wereld (AI, geopolitiek, oorlogen, klimaat) en ook nu lijkt het alsof mensen het geloof in de toekomst verliezen. Polak zou zeggen: “De mens, die in de toekomst gelooft, heeft toekomst. De mens, die geen geloof heeft in de toekomst, heeft geen toekomst.” Maar gelukkig zijn we volgens hem niet reddeloos verloren, want “een herstel kan plaats vinden uit kracht van overtuigde en overtuigende, de mensheid met nieuw geloof en zelfbewustzijn bezielende toekomstbeelden.”

Misschien hebben we wel meer dan ooit behoefte aan nieuwe, positieve toekomstbeelden.