Met deze bril kun je jezelf even in een andere wereld wanen. Als je door de glazen heen kijkt, lijkt het net alsof je in New Orleans bent. Maar dan wel het New Orleans van de negentiende eeuw. Want zo oud is deze ‘VR-bril’ die te zien is in het Teylers Museum in Haarlem. In feite is het gewoon een foto in een kastje met twee kijkgaten ervoor. Toch dachten mensen toen daar heel anders over en was het even opzienbarend als tegenwoordig de nieuwste VR-headsets. Even jezelf verplaatsen in een andere werkelijkheid. Of dat nu een kijkdoos met foto van New Orleans of de nieuwste Meta Quest 2 alles-in-een headset is: we deden en doen het maar al te graag.

Steeds meer mensen willen zich in een virtuele realiteit verplaatsen. Virtual Reality zit duidelijk in de lift. Dat komt doordat de brillen steeds goedkoper en vooral ook beter worden. Wie ooit in de begindagen van de moderne VR in een wazige, lage resolutie, schokkerige achtbaansimulatie heeft gezeten, moet echt weer eens een keer instappen in de huidige headsets. Dan weet je letterlijk niet wat je ziet. Met name in de gaming industrie wordt veel gebruikgemaakt van VR om spelers een ‘immersieve’ ervaring te geven. (Vooral ook leuk om te zien hoe iemand met een headset reageert op die andere wereld!)

Maar naast games zijn er ook andere toepassingen voor de virtuele verplaatste realiteit. Denk maar aan praktische beroepsopleidingen, waarbij studenten kunnen oefenen met bepaalde handelingen. Of medische beroepen met gesimuleerde operaties (‘we lopen het alvast eens door’). Het voelt allemaal heel echt en daardoor werkt het veel beter dan een simulatie op een 2D computerscherm. En wat te denken van ‘sociale VR’? In VR kun je jezelf verplaatsen naar elke uithoek van de aarde om andere mensen daar te ontmoeten. En die zie je dan in levenden (nou ja, virtuele) lijve voor je staan. Leuk voor in je vrije tijd, maar ook handig voor vergaderingen in internationale bedrijven. Scheelt toch weer een vliegreis en je ziet elkaar even goed.

Maar het kan nog een stap verder gaan. Want je kunt jezelf verplaatsen naar een andere werkelijkheid, maar je kunt jezelf ook verplaatsen in iemand anders. Letterlijk door de ogen van een ander naar de (virtuele) werkelijkheid kijken. Dat maakt het mogelijk om iets te oefenen wat hard empathy (Jane McGonigal, 2022) heet. Als je weet hoe iets voelt, is het makkelijk om jezelf te verplaatsen in een ander. Maar als je het nog nooit hebt meegemaakt, is het een stuk lastiger (vandaar de term moeilijke empathie). Een manier om het wel te kunnen ervaren, is door jezelf in een virtuele andere persoon te verplaatsen. En dat kan dus met VR, zo laat bijvoorbeeld het bedrijf Enliven zien. Met een VR-headset op kun je in de huid van een andere persoon kruipen en echt ervaren hoe het is om gediscrimineerd of gepest te worden.

Hoe ziet de Verplaatste Realiteit van de toekomst er uit? Op welke manier en naar welke werelden gaan we ons virtueel verplaatsen? Ervan uitgaande dat de technologie zich blijft ontwikkelen, zullen de VR-werelden steeds realistischer worden. De brillen worden nu al lichter en compacter en zullen uiteindelijk misschien zelfs in een lens passen, of in elk geval bijna niet meer merkbaar zijn. Sensorische input zal zorgen voor een nog realistischere ervaring van de virtuele omgeving via je huid (aanraken, wind, regen). Ook de geurbeleving zal net zo worden als in de echte wereld. Uiteindelijk zal het verschil met de echte realiteit misschien onmerkbaar klein worden. En hoe weet je dan of je in een VR-simulatie zit of niet? Volgens de Australische filosoof David Chalmers (in zijn boek Reality+) is de kans groot dat we al in een VR-simulatie leven. In de afgelopen 150 jaar zijn we van foto’s in een kastje naar hoge resolutie, virtuele, immersieve werelden gekomen. Grote kans dat we over nog eens 150 jaar ultrarealistische werelden kunnen maken die niet meer van echt te onderscheiden zijn. En stel dat er beschavingen zijn die nog veel verder zijn en een heelal kunnen simuleren waar wij onderdeel van uitmaken. Chalmers vraagt zich af hoe je dan nog weet of je een sim (computerwezen) bent of een non-sim (een mens van vlees en bloed)? Onze hele wereld een simulatie. Probeer je maar eens in die realiteit te verplaatsen.