De campus van de toekomst, de belastingdienst van de toekomst, het restaurant van de toekomst, toekomstgeletterdheid, toekomst van werk, toekomst van Katwijk: het lijkt wel alsof iedereen met de toekomst bezig is. Nou is dat op zich niet verbazingwekkend, want mensen zijn nu eenmaal “incessant mental time travelers” (Suddendorf et al., 2022) – we reizen onophoudelijk in onze gedachten door de tijd. We mijmeren over het verleden en dromen (of piekeren) over de toekomst. Maar toch: er lijkt sprake van een trend. Zijn we hier het verandersignaal van het toekomstdenken op het spoor? En denk jij eigenlijk al toekomst?

Toekomstdenken is meer dan denken over de toekomst. Je probeert om met een heldere methode en een duidelijk doel scenario’s te maken voor de toekomst. Die scenario’s helpen je om je voor te stellen hoe de toekomst er uit zou kunnen zien. En het lijkt dus wel alsof er steeds meer aandacht is voor dit doelgerichte anticiperen op de toekomst. In ieder geval wordt er meer onderzoek naar gedaan, aldus Iden et al. (2017). Zij hebben de onderzoeken naar strategic foresight (de toepassing van toekomstdenken bij organisaties) tussen 2000 en 2015 op een rijtje gezet. En dan blijkt dat er vanaf 2009 een flinke toename is te zien in het aantal onderzoeken. Uit deze literature review blijkt ook dat de effectiviteit van strategic foresight moeilijk te bewijzen is. Al zijn er zeker voordelen, zoals dat je verandering beter kunt waarnemen, interpreteren en er beter op kunt reageren.

En dat is misschien wel het antwoord op de vraag waarom zo veel mensen bezig zijn met toekomstdenken. We leven in een onzekere wereld. Eerder schreef ik al een blogpost over versnelling en hoe dingen plotsklaps kunnen veranderen. Misschien is die versnelling en de daaruit voortkomende onzekerheid wel de reden voor de toenemende interesse in toekomstdenken. Hoe groter de onzekerheid over de toekomst, hoe meer mensen of organisaties op zoek gaan naar manieren om er grip op te krijgen. Of in ieder geval voorbereid te zijn en snel te kunnen reageren als het anders wordt dan je had verwacht. Want dat is namelijk wat je (onder andere) met toekomstdenken kunt doen: “improve the speed in reacting to environmental change” (Iden et al., 2017).

Laten we het verandersignaal van het toekomstdenken eens doortrekken naar de toekomst. In het voetspoor van de steeds snellere technologische innovatie (zie deze blogpost) zal ook toekomstdenken toenemen. Dezelfde technologische versnelling die toekomstdenken nodig maakt (door de onzekerheid), kan tegelijkertijd ook de kwaliteit en impact ervan vergroten. Met AI-systemen worden nu al op allerlei manieren en nauwkeuriger dan ooit patronen in data ontdekt en toekomstscenario’s gemaakt. Op alle gebieden zal in de toekomst worden samengewerkt met AI om intelligente voorspellingen te doen over de toekomst (of eigenlijk forecasts te maken, zie deze blogpost). Dat werkt goed voor de zeer nabije toekomst – denk maar aan zelfrijdende auto’s die hun omgeving scannen of je eigen thermostaat die de optimale temperatuur afstemt. Maar ook voor de langere termijn kunnen de voorspellingen steeds accurater worden. We werken straks samen met AI in zogenaamde cyber-human strategy machines (Malone, 2018) om te bepalen waar we het beste wegen kunnen aanleggen, wat de ideale grootte van de veestapel is en hoeveel windparken we moeten aanleggen om niet in het donker te zitten. Geen beslissing zal nog genomen worden zonder AI. Maar alle hulp van computers ten spijt: de toekomst is en blijft inherent onzeker. Een Demon van Laplace die de toekomst volledig kan uitrekenen, bestaat niet en zal ook nooit bestaan. En dat is maar goed ook, want zo kun je altijd zelf invloed hebben op een betere toekomst. Ga dus vooral (nog meer) toekomstdenken en probeer je voor te stellen hoe het allemaal mooier en beter kan worden.

(De afbeelding bij deze blogpost geeft weer hoe ChatGPT de toekomst van toekomstdenken ziet.)