“De toekomst bestaat niet als feit, maar als een veld van mogelijkheden die zich nog niet hebben gerealiseerd”, aldus Thomas D’hooge in zijn onlangs verschenen boek Stilstaan bij de toekomst. De toekomst als ‘nog niet gerealiseerd veld van mogelijkheden’ doet denken aan het concept van superpositie uit de kwantummechanica. Daarbij kunnen twee of meer verschillende toestanden van een systeem tegelijkertijd bestaan. Pas bij een waarneming (meting) storten die verschillende toestanden in tot één toestand. Natuurkundigen hebben het dan over een collaps van de golffunctie. De concepten van superpositie en collaps uit de kwantummechanica zijn een metafoor voor toekomstdenken.

Waarom is de toekomst onzeker? In de kern komt dat doordat er ontelbaar veel mogelijke toestanden zijn van de materie om ons heen. (Dat hangt samen met een ander natuurkundig begrip, entropie, waar ik in dit artikel op in ga.) Je zou kunnen zeggen dat al die verschillende toestanden als het ware nog boven de markt hangen: kwantummechanisch gesproken hebben ze een superpositie. In toekomstdenken werk je precies met dat gegeven. De toekomst is in essentie open en boven die open toekomst zweven ontelbare alternatieve toekomsten. Totdat de toekomst in de toestand van het hier-en-nu overgaat: dan blijft er maar één toekomst over.

En daar komt het concept van de collaps om de hoek kijken. Je kunt in het hier-en-nu activiteiten bedenken die je morgen gaat doen, zoals fietsen, werken of winkelen. Maar pas morgen zal één van die mogelijke activiteiten de toestand van het nieuwe hier-en-nu zijn geworden. Dat laatste noem ik de fysieke collaps: alle ontelbare, mogelijke toekomstige toestanden storten in tot één toestand: het hier-en-nu. Je zou kunnen zeggen dat de toekomst constant op instorten staat (gelukkig niet zoals op de foto).

Maar bij toekomstdenken is er naast die fysieke collaps ook zoiets als een mentale collaps. Je probeert je immers verschillende mogelijke toekomsten voor te stellen, meestal in de vorm van één of meer scenario’s. In zekere zin laat je daarmee toekomstige mogelijke toestanden alvast instorten tot een mentale realiteit. In de geest van futuroloog Fred Polak zou je kunnen zeggen dat je toekomende tijd schept uit wat er nog niet is. “De mens schept dit nieuwe als het ware uit het niet, uit het niet-aanwezige, het niet-zijnde. Hij maakt aldus het niet-zijnde, alreeds in kiem, zijnde”, aldus Polak in zijn boek De toekomst is verleden tijd (1955). Dat laatste is precies de mentale collaps: het niet-zijnde (de toekomst) wordt in je voorstellingsvermogen alvast een nog-niet-gerealiseerd-zijnde.

De metafoor van superpositie en collaps heeft nog een ander interessant aspect. Bij de collaps moet je namelijk ook rekening houden met het zogenaamde observer effect. In de kwantummechanica geeft dit effect aan dat de waarnemer invloed heeft op de toestand van deeltjes. Simpel gezegd: bij een meting door een waarnemer worden de deeltjes in verschillende toestanden (superpositie) als het ware gedwongen om naar één bepaalde toestand (de meting) in te storten. Naar toekomstdenken vertaald zou je kunnen zeggen: jouw perspectief is bepalend voor de mentale collaps. De manier waarop die in elkaar stort in bepaalde scenario’s is afhankelijk van je perspectief. En dat perspectief is nu eenmaal altijd gekleurd door wereldbeelden, overtuigingen, aannames en modellen (D’hooge, 2026). Het is belangrijk om je daarvan bewust te zijn en ruimte te bieden voor andere perspectieven, zodat je niet vast komt te zitten in een eenzijdig gekleurde toekomstblik.

De metafoor van superpositie en collaps laat dus zien dat er altijd meerdere potentiële toekomsten zijn die nog boven de markt hangen, totdat één ervan door de fysieke collaps van het hier-en-nu realiteit wordt. Die mogelijke toekomsten zijn in een mentale collaps voorstelbaar in de vorm van toekomstscenario’s. Als waarnemer (voorsteller) heb je invloed op die mentale collaps: het is goed om je te realiseren dat jouw toekomstbeelden altijd gekleurd zijn.

Ben je na het lezen van dit stuk nog niet mentaal ingestort? Probeer toekomstdenken dan vooral eens uit. Laat die nog niet gerealiseerde toestanden in je hoofd maar eens instorten. Je zult zien dat het leuker is dan je denkt.