Sta jij wel eens in een spontane file? Zo’n onverklaarbare verkeersopstopping die vanuit het niets ontstaat en na verloop van tijd ook vanzelf weer verdwijnt? Waarom rijden die mensen niet gewoon door? Zo’n file is een signaal van een complex systeem – in dit geval het verkeer. Wanneer en waar de file ontstaat, is onzeker. Onzekerheid is dan ook een belangrijk kenmerk van complexe systemen. Maar het speelt ook een hoofdrol bij futuring. Zit daar een verband tussen?

De toekomst is onzeker. Waarom? In de basis komt dat door entropie: een natuurkundig principe waardoor alles om ons heen constant verandert (ik leg dat uit in dit artikel over wat toekomst is). Maar ook in complexe systemen speelt onzekerheid een belangrijke rol. De wereld zit vol met complexe systemen: het verkeer, het menselijk brein, social media, bijenvolken, het klimaat, orkesten of voetbalteams. Ze delen een aantal kenmerken: naast onzekerheid zijn dat emergentie (er ontstaat spontaan nieuw gedrag), niet-lineariteit (kleine oorzaken kunnen grote gevolgen hebben), relaties (onderdelen beïnvloeden elkaar continu) en aanpassingsvermogen (systemen veranderen mee met hun omgeving). In het voorbeeld van de file: die ontstaat spontaan, is soms kort en soms heel lang, automobilisten beïnvloeden elkaar met hun rijgedrag en de file kan ook weer verdwijnen als bestuurders hun snelheid aanpassen.

Complexe systemen moet je niet verwarren met gecompliceerde systemen. Een automotor is bijvoorbeeld gecompliceerd: die bestaat uit talloze onderdelen die steeds hetzelfde doen en op dezelfde manier op elkaar inwerken. Er ontstaat nooit spontaan iets nieuws. Alles is voorspelbaar en tot op de millimeter nauwkeurig berekenbaar. Als alle systemen om ons heen gecompliceerd waren, zou de toekomst heerlijk voorspelbaar zijn.

Maar complexe systemen zijn dus juist niet voorspelbaar. Daarom wint het Nederlands elftal soms van Duitsland, maar soms ook niet. Je hoort spelers dan zeggen: “er was weinig energie, het liep niet lekker”. Bij een automotor is de oorzaak meestal snel gevonden, maar bij een voetbalteam? Daar kun je analyseren tot je een ons weegt. (Dat doen kenners maar al te graag.) Welke succesformule een trainer ook bedenkt: de complexiteit zal steeds weer voor verrassende resultaten zorgen. En gelukkig maar, want anders zou Nederland altijd winnen of – erger nog – altijd verliezen.

Complexe systemen maken de wereld onzeker, en daardoor is de toekomst dat ook. Je weet immers nooit zeker of je morgen weer in de file staat of dat Nederland weer wint van Duitsland. De beste optie is om rekening te houden met verschillende scenario’s, zodat je voorbereid bent op welke toekomst dan ook. En dat is precies wat futuring doet: het biedt praktische methoden en tools om met complexiteit om te gaan en beter voorbereid te zijn.

Hoe kun je met futuring inspelen op complexiteit?

Omarm onzekerheid. De toekomst is niet voorspelbaar (onzekerheid). Werk altijd met scenario’s en verken uiteenlopende toekomsten (niet-lineariteit).

Scan signalen en herken patronen. Scan signalen in je omgeving en let op wat spontaan ontstaat (emergentie).

Denk systemisch. Leg verbanden tussen signalen (relaties), zoek naar onderliggende drijvende krachten.

Vergroot adaptiviteit en veerkracht. Koppel toekomstscenario’s aan strategische keuzes en blijf je omgeving scannen, zodat je kunt meebewegen met onverwachte veranderingen (aanpassingsvermogen).

Terug naar de file. Sta je weer eens vast op de A4 tussen Den Haag en Rotterdam? Bedenk dan dat je onderdeel bent van een complex systeem waar je zelf invloed op hebt. Omarm de onzekerheid, herken de signalen, ontdek de relatie met je medeweggebruikers en wees adaptief; wie weet verdwijnt die file dan sneller dan gedacht. Of stap eens over op een ander complex systeem: de trein. Zul je alleen net zien dat die vertraging heeft, want ook daar ontkom je helaas niet aan de onzekerheid.