Al eeuwenlang gebruiken mensen roesmiddelen om hun geest te verruimen en los te komen van hun lichamelijke omhulsel in het hier-en-nu. Zo was de priesteres Pythia van het Orakel van Delphi naar het schijnt high door gassen uit de ondergrond. En stammen in de Amazone drinken al honderden jaren de hallucinogene drank ayahuasca om de toekomst te voorspellen. (Tegenwoordig is dat drankje trouwens ook populair bij mensen met een midlifecrisis). Uit je eigen beperkte perspectief stappen en je aannames loslaten kan heel bevrijdend werken. Bij futures thinking (ook wel foresight of futuring, zie mijn e-book) komt dat ook goed van pas. En het kan zelfs zonder verdovende middelen – al moet je wel een paar lijntjes trekken.

Futures thinking is het gestructureerd verkennen van alternatieve toekomsten. Het denken in alternatieven helpt je om beter geïnformeerd keuzes te kunnen maken in het hier-en-nu. Je kijkt als het ware door de lens van de toekomst naar het heden om beter voorbereid te zijn op de toekomst (een mooie metafoor uit een cursus bij het Copenhagen Institute for Futures Studies). Wie met futures thinking of foresight aan de slag wil gaan, moet vooral goed zijn in het herkennen van patronen. “Foresight requires the ability to recognize patterns, in order to explain how things work or what causes what”, aldus Bishop & Hines (2015). Je start met het scannen van je omgeving naar verandersignalen die kunnen wijzen op bepaalde veranderingen (trends). Deze horizontale scan geeft zicht op patronen van veranderingen. Achter die veranderingen gaan drijvende krachten (driving forces) schuil die de toekomst kunnen vormen. Naar die krachten ben je op zoek, omdat ze als basis kunnen dienen voor het uitwerken van plausibele, alternatieve toekomsten (scenario’s). Een voorbeeld: Verandersignalen zoals borden met personeel gezocht of kortere openingstijden van winkels wijzen op de verandering (trend) van toenemende personeelstekorten. Een drijvende kracht achter die verandering is de vergrijzing. Op basis van die kracht kan een persoon of organisatie zich verschillende toekomsten proberen voor te stellen. En die toekomstscenario’s geven zicht op (strategische) beslissingen die in het heden genomen kunnen worden om beter voorbereid te zijn.

Op zoek naar een goede metafoor voor het scannen naar verandersignalen kwam ik bij een puzzelboekje uit. Puzzel 119 (zie foto) heet verbind de punten. Dat is precies wat je bij het scannen naar verandersignalen ook doet. De punten kun je zien als signalen en als je er een aantal hebt gevonden, kun je ze met elkaar verbinden. Zo ontstaat langzamerhand een patroon dat wijst op een verandering die gaande is (zoals toenemend personeelstekort). Als je de punten met elkaar verbindt, kan de verandering zichtbaar worden – net als de afbeelding in de puzzel.

En er is nog een overeenkomst tussen de puzzel en verandersignalen. Je hebt vast ooit wel eens geprobeerd om de afbeelding al te zien zonder eerst de punten met elkaar te moeten verbinden. Het helpt daarbij om niet te dicht op het papier te zitten, maar wat afstand te houden. Precies zo werkt het ook bij verandersignalen. Wie goed kan uitzoomen, kan de contouren van de verandering al eerder zien, zonder eerst de signalen te hoeven verbinden. En net als bij de puzzel helpt het om voor de zekerheid ook nog even de lijntjes te trekken. Want met een beetje afstand (en verbeeldingskracht) zie je dat het in puzzel 119 waarschijnlijk om een vogel gaat. Maar of het een pinguïn, uil of dwergpapegaai is? Precies zo geeft het verbinden van signalen meer inzicht in de verandering. Trek dus gerust eens wat lijntjes om je blik te verruimen (en laat die ayahuasca maar staan).