Wie vertrouw jij meer als je de weg moet weten: Google Maps of een willekeurige voorbijganger? Of als je een longfoto moet laten beoordelen: kies je dan voor een nagenoeg foutloos algoritme of een radioloog? En als het om overheidsbeleid gaat? Vertrouw je dan op ambtenaren van vlees en bloed of op een minstens zo slimme Artificial Intelligence (AI) met toegang tot nagenoeg onbegrensde kennis? Die eerste twee dilemma’s vond je misschien niet zo moeilijk; de laatste is wat lastiger? In Albanië hebben ze de keuze al gemaakt: daar is de nieuwe minister van Aanbestedingen een AI met eigen avatar. Een verandersignaal dat wijst op een toekomstig ‘eerste kabinet-AI’?

Bij de keuze van Albanië voor een virtuele minister was intelligentie overigens niet het belangrijkste argument. Het ging vooral om vertrouwen. Diella (zo heet de AI) is namelijk “ongevoelig voor steekpenningen, bedreigingen of belangenverstrengeling”. In een land geteisterd door corruptie moet AI voor transparantie zorgen en “op basis van objectieve maatstaven gaan bepalen welke bedrijven overheidscontracten krijgen”. Wantrouwen tegenover politici is dus de belangrijkste reden voor het gebruik van de ‘objectieve’ AI.

Trek die gedachte eens door naar ons land, waar het vertrouwen in de politiek inmiddels zo goed als nul is. Veel mensen hebben het idee dat politici de ‘grote uitdagingen’ niet meer kunnen oplossen. Misschien wel omdat onze systemen en de wereld om ons heen steeds complexer worden en oplossingen ingewikkelder? Is het dan niet handig als er een superintelligente hulplijn zou zijn? Een machine die over oneindig veel meer kennis beschikt dan de mens? De Amerikaanse sciencefictionschrijver Isaac Asimov zag dit in 1966 al scherp in zijn boek Ik, robot:

“Hoe weten wij wat uiteindelijk het beste voor de mensheid zal zijn? Het oneindige aantal gegevens dat de Machine tot haar beschikking heeft, staat niet tot onze beschikking.”

Zo’n machine is er inmiddels en mensen werken er over de hele wereld al mee samen. En ze geven het werk steeds meer uit handen aan de hoogintelligente AI-assistent. Volgens AI-expert Ethan Mollick zitten we dan ook midden in de overgang van AI als co-intelligence (samenwerken met AI) naar AI als wizard (AI alles laten doen). De verleiding is steeds groter om de ’tovenaar’ AI (in dit geval ChatGPT-5) zijn ‘magische’ werk te laten doen. En hoe beter dat werk wordt, hoe groter die verleiding zal zijn. Hier ligt volgens Mollick wel een gevaar op de loer, want “you don’t know how the AI made the choices it made, nor can you confirm that everything is completely correct“. Wie kan de keuzes van AI nog begrijpen of controleren? (Asimov voorzag al in 1966 dat “een gedetailleerde controle door mensen niet meer mogelijk is”.) Maar geldt dat ook niet voor menselijke politieke beslissingen of beleid? Begrijpen we nu alles wat er in Den Haag gebeurt en welke gevolgen dat heeft? (Vraag het maar eens aan Groningers of toeslagenouders.) Misschien zorgt de afname van het vertrouwen in politiek en verder toenemende complexiteit wel voor een versnelde inzet van objectieve en slimmere AI?

Naar welke toekomst zijn we mogelijk op weg? Laten we uitgaande van het verandersignaal van de Albanese AI-minister eens een scenario schetsen. Ik neem even aan dat het gebruik van AI steeds verder toeneemt en steeds normaler wordt. In politiek en beleid wordt AI eerst een vaste partner. (Nu al wordt overal AI gebruikt om data te interpreteren en beslissingen te nemen – denk maar aan verkeersstromen in een stad of de plaatsing van windmolens.) Op elk gebied wordt AI geconsulteerd en de output gebruikt, in lijn met Mollick’s co-intelligence. Snel zal duidelijk worden dat complexe vraagstukken helemaal niet meer zonder AI kunnen worden opgelost. In gemeenten, provincies en op ministeries worden vaste AI-ambtenaren aangesteld, die zelfstandig werken en advies geven. De stap naar AI-topambtenaren of AI-ministers is dan snel gezet. Misschien komt er eerst nog een hybride kabinet, met AI-ministers alleen op bepaalde beleidsterreinen en een minister-president van vlees en bloed. Maar uiteindelijk is het eerste kabinet-AI een feit. Alleen het staatshoofd is nog een echte Oranje: de bordesfoto van het ‘kabinet-AI I’ lijkt dan ook meer op een staatsieportret. Totdat ook de koning in een alwetende avatar is getransformeerd.

Of het ooit echt zo ver zal komen? Volgens een van de personages in Asimov’s boek zal het zo’n vaart niet lopen: “Ik stel vast dat er in onze maatschappij nog steeds behoefte is aan bekwame lieden; we hebben nog steeds mensen nodig die intelligent genoeg zijn om de juiste vragen te stellen.” Laten we als bekwame lieden vooral de juiste vragen blijven stellen.

(De afbeelding bij dit artikel is gegenereerd door ChatGPT-5.)