Heb jij al last van een toekomstshock? Dat is zoiets als een cultuurshock, waarbij je in een vreemd land niets begrijpt van je omgeving en zoekend ronddoolt, terwijl je in een razend tempo wordt bestookt met onbekende woorden, symbolen, voorwerpen of gebruiken. Je bent totaal overweldigd door alle prikkels en raakt in shock. Snel terug naar huis! Alleen kun je in het geval van de toekomstshock niet vluchten naar je eigen vertrouwde cultuur. Want die is er niet meer. De toekomstshock is een enkele reis in een hogesnelheidstrein richting een toekomst on steroids.

De Amerikaanse futuroloog Alvin Toffler beschrijft het fenomeen future shock in zijn gelijknamige boek. We leven tegenwoordig in een steeds sneller veranderende wereld, zo lijkt het. Technologische innovaties zoals VR, smart glasses, betaalapps, gezichtsscans, touchscreens (zelfs in een kerk zoals op de foto) en niet te vergeten ontelbare AI-tools buitelen over elkaar heen. “Het verandert allemaal zo snel, ik kan het echt niet meer bijhouden,” hoor je mensen dan ook verzuchten. Volgens Toffler zorgt een combinatie van vluchtigheid (zoals de wegwerpeconomie of mobiliteit) en nieuwigheid (zoals klonen of computersimulaties) als gevolg van technologische innovaties voor een future shock: mensen kunnen het niet meer bijbenen en raken het contact met de wereld om hen heen langzaam kwijt. Klinkt dat bekend in de oren? De wereld die Toffler in zijn boek beschrijft, is die van 1970.

Zo’n 50 jaar later komt de Duitse socioloog Hartmut Rosa tot min of meer dezelfde conclusie. Zijn boek Resonanz (2019) beschrijft in grote lijnen dezelfde problematiek als Future Shock. Volgens Rosa ligt de versnelling in onze moderne maatschappij door steeds toenemende innovatie (Innovationsverdichtung) ten grondslag aan de vervreemding van mensen van hun omgeving. Ook hij ziet dat mensen de snelle veranderingen niet meer aankunnen, met als gevolg dat ze afstompen. De overeenkomsten tussen de twee boeken zijn opvallend en lijken een wezenlijke drijvende kracht van de moderne tijd bloot te leggen: de versnelling als gevolg van technologische innovatie. (In dit eerdere artikel schreef ik al over het fenomeen versnelling als gevolg van innovatie.)

Als versnelling een drijvende kracht is, wat zijn dan verandersignalen van die kracht? In hun boeken beschrijven Toffler en Rosa tal van zichtbare maatschappelijke signalen van de versnelling, zoals overconsumptie, de vluchtige beleveniseconomie, het extreem perfectioneren van je lichaam, een explosie van muziek- en kunststijlen en lichamelijke klachten als burnout en stress. Toffler laat ook zien hoe futuring (hij noemt het futurism) een uitweg kan bieden. Ook al kan futuring nooit volledig correcte voorspellingen doen over de toekomst, toch kan het inzicht bieden in veranderingen, doelen verhelderen en alternatieven zichtbaar maken. Vooruitkijken helpt om in het chaotische heden weer mogelijkheden te zien voor de toekomst. “Probing the future pays off in the present“, concludeert Toffler dan ook.

En dat brengt me op de volgende gedachte: is futuring zelf ook een verandersignaal van de versnelling? Misschien is het geen toeval dat de opkomst van futuring na de Tweede Wereldoorlog samenvalt met de versnelling die in beide boeken wordt beschreven. (Inmiddels is futuring of foresight een volwassen discipline met gerenommeerde instituten en een eigen onderzoeksveld – futures studies.) Want in een wereld die snel verandert, moet je vooruitkijken om op alle opties voorbereid te zijn en je snel te kunnen aanpassen. Of draai het eens om: als er geen versnelling was ingezet en alles in hetzelfde langzame tempo was veranderd, dan was er ook geen noodzaak geweest om vooruit te denken.

Misschien is versnelling veroorzaakt door technologische innovatie zelfs wel de raison d’être van futuring: zonder versnelling geen futuring. Hoe sneller dingen veranderen, hoe groter de noodzaak om te anticiperen, mogelijke toekomsten te verkennen, scenario’s te maken. Of in de woorden van Toffler: “Today as never before we need a multiplicity of visions, dreams and prophecies – images of potential tomorrows.“

Futuring zelf zou je dus kunnen zien als een verandersignaal van een snel veranderende wereld. Of het nu in 1970 of 2025 is – we moeten uitzoomen en verder vooruit kijken om te kunnen ontsnappen aan de bijziendheid van de versnelde hedendaagse samenleving. Dat doen we niet alleen voor onszelf, maar ook voor toekomstige generaties. Rosa heeft het in dat verband over de Strom der Geschichte, de stroom van de geschiedenis. (Wat naadloos aansluit bij Roman Krznaric’ idee van holistic forecasting – zie dit eerdere artikel.) Als we ons meer verbonden voelen met onze voorouders en na-ouders kunnen we ook betere, duurzamere keuzes maken die op de lange termijn vruchten afwerpen. Gaat dat deze keer ook echt lukken? Of schakelen we naar de hoogste versnelling in een stroboscopisch vernieuwingsritme dat ons voorgoed vastketent aan de korte termijn? We zullen zien of er over 50 jaar weer eenzelfde boek over versnelling uitkomt.